ُاقتصاد کار و بهره وری

 

ایران در منطقه معتدل شمالی کره زمین قرار گرفته از نظر موقعیت ریاضی بین 25 تا 39 درجه عرض شمالی و 44 تا 63 درجه طول شرقی قرار گرفته است . کشور ایران بخشی از فلات ایران  قرار گرفته که جزء بلندترین نقاط کره زمین است .فلات ایران مرتفع تر از فلات آناتولی و کوتاه تر از فلات پامیر است و ارتفاع آن ازسطح دریا به 300 متر می رسد . کل مساحت فلات ایران 26.000.000 کیلومتر مربع  که ،  1.648.000 کیلومتر مربع از آن مربوط به مساحت کشور ایران است .در بخش داخلی فلات ایران دریای عظیمی به نام تیتس بوده است که بر اثر بالا آمدن ارتفاعات ( کوهها ) ارتباط آن با دریاهای دیگر قطع گردیده و به مرور زمان خشک شده است ( دشت کویر ، کویر لوت منطقه اي بوده كه بتدريج خشك شده است ) . باقیمانده دریا ی تیتس در شرایط کنونی دریای خزر، دریای سیاه و دریای سرخ میباشد

ريشه كلمه ( جغرافي )  Geographyز کلمه یونانی Geo  و به معنی زمین می آید ادامه آن گرافیک  graphic)  و به معنی توصیف ، نگارش و طراحی است در مورد زمین به آن جغرافی گفته میشود. قدمت  علم جغرافی به 2000 سال پیش برمیگردد   

. Eco به زبان یونانی یعنی خانه وnomic به معنی اداره کردن و در مجموع   Economic به معنی علم اداره کردن خانه است

ایران دارای یک سری مرزهای آبی و مرزهای زمینی ( خاکی ) است حدود  50 * 50 مرز آبی و 50 * 30 مرز خاکی است

جلگه های معروف فلات ایران :

 جلگه هامون –  جلگه خوزستان – جلگه بین النهرین  - جلگه آمو دریا ترکمنستان – جلگه گرکان – مازندران – کناره های خلیج فارس

انواع اقلیم ایران :

1- اقلیم معتدل خزری :

 میزان بارندگی درنواحي شمالي  ایران حدود 200 روز در سال است و در این نواحی کمترین میزان باران مربوط به گرگان میباشد. حدود 1.27 % از خاک ایران را نواحی معتدل شمالی تشکیل میدهد

2- معتدل کوهستانی :

 وجود کوههای زاگرس و البرز باعث ایجاد ناحیه آب و هوای معتدل کوهستانی كه در نتيجه آن  آب و هوای سرد و خشک بر منطقه حاكم ميگردد

3- منطقه خشک و بیابانی :

 منطقه مرکزی، بیشترین وسعت خاک ایران را در برگرفته و 2.3% از اين مقدار تقریبا" بدون پوشش گیاهی و خشک است

در مجموع ایران  جزء منطقه کم باران است  بیشترین مقدار باران در منطقه شمال و کمترین در منطقه مرکزی است  در مناطق خزری حدود 300 میلیمتر و در مناطق کوهستانی 200 میلیمتر و در سایر مناطق حدود 40 میلیمتر است

مقدار بارندگی سالیانه 450.000.000 متر مکعب است که اين مقدار در مقايسه با برخي از كشورهاي ديگر بعنوان محدودیت بزرگ برای ایران  محسوب ميگردد، و بهمين علت همیشه اقوام ایرانی بدنبال این بودند که قنات بزنند اولین قنات را ایرانیان زده و به نام خود ثبت کردند

 

شیوه های  تامین آب  :  به سه صورت انجام ميپذيرد:

1- بارورکردن ابرها  2– بارش باران و برف 3– تامین آب ازآبهای سطحی ( رودها )

آبهای سطحی :

آبهاي سطحي بعلت تبخیر زیاد کمتر مورد استفاده قرار می گیرند . رودخانه کارون تنها رودخانه پرآب  و قابل کشتیرانی است كه در تمام فصول پرآب ميباشد

مزيت حفر قنات ( كاريز )

 . در مناطق مرکزی از قنات ( کاریز) استفاده میکنند  چون قنات و چاه  در جاهای شیب دار زده میشود بنابراین در این روش تقریبا" از تمامی ظرفیت سفره های آب زیرزمینی استفاده میشود

 

منابع ثروت ایران :

ثروتهای طبیعی هر کشور شامل ثروتهای زیر زمینی ( معادن نفت ، مس و ...) و ثروتهای روزمینی ( آب ، خاک ، جنگل ، مرتع ، صید و شکار و....) است

 

 

 

خاک :

 مجموعه ای است از ذرات و اجسام طبیعی کمتر از 2 میلیمتر که بخشی از پوسته خارجی زمین را تشكيل ميدهد و از شرایط لازم جهت تولید گیاه برخوردار است .  خاک به اتفاق آب و هوا به وجود آورنده و تداوم بخش حیات در کره زمین است عمق خاک و پوشش خاکی سطح زمین بین چند سانتی متر تا یک متر متغییر است

انواع تقسیم بندی خاک و بیان عامل حاصلخیزی خاک :

از نظر فیزیکی  :  خاکها به سه گروه الف) ماسه ای  ب) سیلیسی  ج) رسی  تقسیم میشوند

از نظر شیمیایی : دارای حالت اسیدی ، قلیایی  و خنثی هستند

ترکیب مناسب فیزیکی و شیمیایی خاک بانضمام رطوبت  ، تعیین کننده ي عامل حاصلخیزی درخاک هستند

عامل بوجود آورنده خاک :  تجزیه سنگها و موجودات زنده خاک زی در زمان طولانی خاک را بوجود   می آورد و گفته میشود که برای تشکیل یک سانتی متر پوشش خاکی بین 300 تا 700 سال زمان نیاز است

بهترین نوع خاک کشاورزی :  بهترين خاکهای کشاورزی در نواحی جلگه ای و دشتها قرار دارند

جلگه ، و معروفترین جلگه های ایران :  جلگه به  زمینهایی  گفته میشودکه از کوهپایه به سمت دریا امتداد دارند معروفترین و بزرگترین جلگه های ایران :

  در شمال  : عبارتند از گیلان ، مازندران ، گرگان

 در جنوب  :  جلگه خوزستان

دشت :  عبارت است از زمینهای همواری که بین کوهها محصور شده اند در کشور ما دشتهای متعدد و پهناور وجود دارند که متاسفانه اغلب آنها به دلایل طبیعی از جمله کمبود آب قابل بهره برداری و کشاورزی نیستند

مشخصات خاکهای ایران : ايران سرزميني كوهستاني است كه :

-         خاكهاي جلگه اي آن محدود است

-         داراي پوشش گياهي كمي است

-         بسياري از خاكهاي كشور بدليل تبخير سريع آبهاي سطحي  به نمكزار تبديل شده

-         وجود نمك و و شوري از مشخصات بيشتر خاكهاي ايران است

 پوشش خاکی دامنه های شمال البرز و خراسان ، کردستان ، لرستان و چهار محال بختیاری از خاکهای خوب ایران محسوب میگردند

تعریف پوشش گیاهی : و تقسیم بندی بندی عوامل آن

مجموعه اي ازعوامل طبیعی و مصنوعی  که روی خاکهای کره زمین به عنوان پوشش قرار دارند گفته ميشود این عوامل به دو گروه طبیعی و مصنوعی نقسیم میشوند

عوامل طبیعی : عبارتند از از جنگلها ، مراتع ،

عوامل مصنوعی : عبارتند از کشاورزی ، باغداری ، جنگلها و مراتع مزروعی (  ساخته شده توسط انسان)

عوامل طبیعی از دوران قدیم به یادگار مانده است و نقش بشر در نگهداری و از بین بردن آن کاملا" مشهود است

مقايسه كشورهاي توسعه نيافته و كشورهاي پيشرفته از نظر برداشت پوششهاي گياهي :

 

در کشورهای توسعه نیافته بهره بردای بصورت برداشت غیر معقولانه ، غیر علمی و بدون جایگزینی انجام شده است که امروزه برای این کشورها این امر به صورت مشکل بزرگی درآمده است و در اغلب این کشورها فرسایش خاک ، سیل و کاهش مداوم سطح جنگلها و مراتع ، آنان را با مشکل بزرگی در زمینه تولید کشاورزی و زیست محیطی مواجه ساخته است . بالعکس در کشورهای پیشرفته علاوه بر حفظ آن با        بهره برداری درست از جنگلها و مراتع میزان آنها افزایش نیز داده شده است و بهره برداری از آنها بعنوان یکی از منابع اصلی درآمد این کشورها محسوب میشود  کشور سوئیس از جنگلهای خود سالیانه حدود 20 میلیارد دلار چوب صادر میکند پوشش مصنوعی خاک حاصل کار بشری است . پوشش مصنوعی جاگزین پوشش طبیعی شده است

فرسایش  و عوامل آن :

 جابجایی خاک را توسط آب یا باد فرسایش می نامیم فرسایش خاک از مهمترین بلایای زندگی است و در واقع بیماری زمین و مرگ آن است که انسان در ایجاد و یا جلوگیری از آن نقش اول را دارد فرسایش خاک آغازگر بلایای دیگری نظیر افزایش سیل ، از بین بردن خاک بعنوان بستر تولید کشاورزی ، هدررفتن آب ، افت سفره های زیرزمینی و خشک سالی است

مهمترین عامل از بین رفتن خاک ،  و نتایج حاصل از آن

مهمترین عامل از بین رفتن خاک فرسایش آن است که متاسفانه درایران دارای ابعاد وسیعی است و  این امر از بزرگترین گرفتاریهای حال و آینده کشاورزی کشور ما است و عدم وجود پوشش گیاهی کافی مهمترین دلیل فرسایش خاک در ایران است  پوشش گیاهی گیاهی خاک معمولا" توسط انساها و چرای بی رویه دام از      بین برده میشود که موجب شسته شدن خاکها شده و به مرور زمان زمین های دارای پوشش گیاهی خوب به سنگلاخی بی مصرف تبدیل میگردند

فرسایش خاک باعث  1- کم شدن حاصل زمینهای کشاورزی 2-  کم شدن جذب آبهای زیرزمینی 3- کاهش پوشش گیاهی  4- از بین بردن بستر تولید ات کشاورزی 5- پرشدن دریاچه و سدها با گل و لای ميشود

متاسفانه فرسایش خاک در کشور ما بسیار بالا و سالانه حدود 2 میلیارد تن برآورد میشود و در میان 30 کشور همسایه از شاخ آفریقا تا هند مقام اول فرسایش خاک را دارا است فرسایش خاک علاوه برآنکه بستر تولید کشاورزی و مراتع را از بین می برد متاسفانه موجب پر شدن دریاچه و پشت سدها نیز میگردد . پر شدن دریاچه و سدها با گل ولای حاصل از فرسایش خاک موجب کاسته شدن ظرفیت آبگیری سدها میشود

تعریف آب خیز داری و  ذکر عوامل  جلوگیری از فرسایش خاک

مجموعه فعالیتهای مختلفی  که برای تثبیت خاک و جلوگیری از فرسایش آن  ( توسط آب و باد )   اعمال میگردد گفته میشود 

ایجاد سد بندی های کوچک در شیبهای تند ، کاشت بوته ، درخت ، درختچه درنقاط شیب دار موجب حفظ وجلوگیری از فرسایش خاک میشود

روشهای حاصل خیزی خاک :

بدلیل افزایش جمعیت و نیاز بیشتر به مواد غذایی بشر مجبور شده است که زمینهای نامرغوب را نیز زیر کشت ببرد برای افزودن بر بهره وری و برداشت از زمین مجبوریم با تمهیداتی مواد مغذی زمین را افزایش دهیم تا محصول بیشتری برداشت کنیم مهمترین این روشها عبارتند از کود دادن ، شیرین کردن خاک ،       زه کشی و آیش

شیرین کردن زمین :

این روش در مناطقی که دارای زمینهای شور هستند انجام میشود نحوه کار به این ترتیب است که با آب دادن مداوم به زمین ( آب شویی ) نمک زمین را می گیرند  و از شوری آن می کاهند تا قابل زراعت شود . معمولا" هرچند سال یکبار بایستی این کار انجام شود تا شوری زمین در حد قابل کنترل باقی بماند

زه کشی :

این کار معمولا" در مناطقی انجام میشود که سطح آبهای زیرزمینی بالاست و بهمین دلیل زمین حالت باتلاقی پیدا میکند در این روش با حفر نهرهایی ، آب زمين به اطراف هدایت میشود و زمین قابل کشت میگردد

 

آیش :

 بدلیل عدم حاصلخیزی کافی زمینها و همچنین ناکافی بودن آب در بسیاری از نقاط کشور هر ساله بخشهایی از زمین را آیش ( بدون کشت ) می گذارند

جنگل :

جنگل به سرزمینهای دارای پوشش درختی اطلاق میشود كاشت درخت به اندازه و تناسب درهر هكتار  وضعیت جنگل را ار لحاظ انبوه یا تنک  ( tonok)بودن مشخص میکند جنگل یکی از ذخایر طبیعی است که در حفظ موازنه اکولوژیکی و زیست محیطی جهان نقش اساسی دارد.

چرا جنگل جزء منابع تجديد ناپذير بشماره ميرود ؟

  جنگل جزء منابعی است که خود به خود تجديد نمي شود و درصورت از بين رفتن بايستي با سرمايه گذاري زياد و صرف زمان طولاني آن را تجديد و بازسازي كرد از آنجا كه در كشورهاي جهان سوم چنين سرمايه گذاري ها و برنامه ريزي هايي صورت نميگيرد لذا ميتوان در اين كشورها فعلا" جنگل ها را جزء منابع تجديد ناپذير ياد كرد

نقش جنگل و مهمترين جنگلهاي ايران و محصولات آن :

جنگلها نقش اساسي در تعديل آب و هوا، جذب بخار آب ، و توليد باران ، تثبيت آبهاي زيرزميني و تثبيت خاك را دارند مهمترين محصولات جنگل چوب ، و كاغذ است . 80 % كاغذ مصرفي جهان از جنگل بدست      مي آيد

مهمترين جنگلهاي ايران در حاشيه درياي خزر قرار دارد و پس از آن جنگلهاي ارسباران در حاشيه  آذربايجان ، از جنگلهاي قديمي كشور هستند ساير جنگلها عبارتند از

دركردستان ، كرمانشاه و لرستان جنگلهاي بلوط

جنگلهاي بنه ( پسته وحشي ) و بادام از زاگرس تا كرمان با پراكندگي امتداد دارند

جنگلهاي گرمسيري كنار در حشايه خليج فارس قرار دارند

 جنگلهاي بياباني و كويري تاق و گز در حاشيه كويرهاي ايران

در بخشي از جزيره قشم جنگلهاي حرا وجوددارد كه ريشه هاي آنها درون آب دريا قرار دارند

كشاورزي :

 اراضي زير كشت كشاورزي شامل :  باغ – قلمستان – گندم – برنج – آيش

محصولات باغي شامل   : انگور – مركبات – سيب – خرما – پسته

محصولات دامي شامل   : گوسفند – بز – گاو – گاو ميش

توليد گوشت شامل          : گوشت قرمز – گوشت مرع – تخم مرغ – شير – صيد و يا توليد آبزيان

 

مرتع چیست ؟ زمینی است که از کوه ، دامنه و اراضی مسطحی تشکیل میگردد و  در فصول رویش دارای پوششی از گیاهان علوفه ای خودرو بوده که مورد چرای دام قرار می گیرد( حدود 50% از خاک ایران از نوع مرتع میباشد )

تجدید پذیری : مراتع از منابع تجدید پذیر هستند ولیکن در صورت تخریب توسط انسان ها سرمایه گذاری برای بازسازی آنها ضروری است و خود بخود بازسازی نمی شوند

تقسیم بندی مراتع ایران :

1-     مراتع علفی ییلاقی : این مراتع بیشتر در مناطق سرد سیر و ارتفاعات قرار دارند

2-   مراتع بوته ای یا قشلاقی : این مراتع بیشتر در نقاط کم ارتفاع و گرمسیر قراردارد و در فصول سرد سال مورد بهره برداری قرار می گیرد

3-     مراتع کویری : این مراتع در مناطق خشک و کویری قرار داشته و از نظر پوشش گیاهی وضع نامساعدی دارد

مهمترین مراتع ایران :

1-     مراتع سواحل خزر : که جزء مرغوبترین مراتع ایران محسوب می شوند

2-     مراتع خراسان : که دارای هر سه نوع مرتع هستند

3-     مراتع سرخس : مراتع شمال خراسان که جزء مراتع کوهستانی ( گروه اول ) هستند

4-     مراتع جنوب خراسان : که مراتعی از نوع کویری هستند

مهمترین دلایل تخریب مراتع :

1)   چرای بی رویه دام  2) چرای غیر فصل « پیش چرا ، پس چرا » 3) عدم رعایت ظرفیت مرتع  4) عدم رعایت زمان قانونی اقامت دام در مرتع

میزان مشارکت اقتصادی :

نسبت جمعیت فعال ( شاغل و بیکار ) به جمعیت 10 ساله به بالا و بیشتر × 100         -------------------                             

میزان بیکاری :

میزان نسبت تعداد جمعیت بیکار به جمعیت 10 ساله و بیشتر × 100                     ---------------------

فرمول محاسبه نرخ رشد ( محاسبه متوسط نرخ رشد جمعیت

 

تراکم جمعیت :

نسبت جمعیت یک منطقه به مساحت آن منطقه × 100 را تراکم جمعیت گویند

بعد خانوار :

برابر است با نسبت جمعیت به تعداد خانوار ( هم سفره )

جمعیت شهر نشین:

نسبت جمعیت ساکن در شهر به کل جمعیت × 100

جمعیت روستایی :

نسبت جمعیت ساکن در روستا به کل جمعیت × 100

تقسیم بندی تولیدان عمده کشاورزی :

تولیدات عمده کشاورزی بر حسب نوع مصرفی که دارند به دو قسمت عمده تقسیم می شوند

1-   محصولات غذایی کشاورزی

-         غلات

-         میوه جات

-         صیفی جات

-         حبوبات                                            

2-  نباتات صنعتی

•         نباتات صنعتی خوراکی : مانند نیشکر ، چغندر ، چای

•         نباتات صنعتی ریسندگی و بافندگی : مانند پنبه ، کتان ، کنف

•         نباتات روغنی : مانند سویا ، آفتابگردان ، زیتون ، کلزا

•         نباتات دخانی : مانند توتون ، تنباکو

•         نباتات صمغی : مانند کتیرا

 

 

 

 

چگونگی ظهور دامداری صنعتی :

بهمراه کشاورزی تشکیل دهنده بخش فعال اقتصاد کشور بوده است بدلیل افزایش سریع جمعیت و تغییرات اساسی الگوی مصرف جمعیت و افزایش مصرف فراورده های دامی ، دامداری سنتی ایران دگرگونی وسیعی را در 50 سال اخیر تجربه کرده است . دامداری صنعتی برای تامین مواد پروتئینی این جمعیت انبوه پا به عرصه وجود گذاشته است

انواع دامداری ایران :

1-   دامداری متحرک

این شیوه از قدیمی ترین شیوه های دامداری در جهان است که انسانها بدنبال دام در حرکت هستند با توجه به وضعیت چراگاه ها و مراتع ، دامها مدتها در یک منطقه می مانند و پس از تغییر فصل و کاهش علوفه به منطقه دیگر کوچ می کنند که این جابجایی به مراتع تابستانی « ییلاق » و به مراتع زمستانی « قشلاق » گویند این شیوه دامداری تابع بارندگی سالیانه و میزان علوفه است . عشایر ایران قرنهاست که به این شیوه زندگی می کنند محصولات دامداری عشایر بصورت گوشت و فرآورده های لبنی به مردم شهرها عرضه میشود و در مقابل احتیاجات و نیازهای دیگر آنان تامین میشود

2-  دامداری روستایی

تقریبا" در اکثر روستاهای کشور روستائیان به غیراز کشت و کار ، دارای تعدادی دام نیز هستند . نگهداری این دامها اغلب برای رفع نیاز خانوار روستایی است

3- دامداری صنعتی

افزایش جمعیت شهرها محصولات دامداری روستایی و عشایر نمی توانست تکافوی نیاز جمعیت ها رو به افزایش شهرها را بنماید و همزمان با روابط بیشتر با کشوهای غربی و رسوخ راه و رسم زندگی آنان شیوه های مدرن دامداری و مرغداری در کشور نیز مورد استفاده قرار گرفت .

پایه  و اساس دامداری های صنعتی :

1-   نگهداری تعداد زیاد دام یا طیور در یک محیط محدود

2-  پرورش نزادهای اصلاح شده که در مقایسه با دامهای بومی در مدت زمان تسبتا" کوتاه محصول به مراتب بیشتری بدست می دهند

3- تغذیه دستی حیوانات با جیره غذایی علمی و برنامه ریزی شده

4- استفاده از آخرین تکنیکها ی بهداشتی و استفاده از انواع واکسن و دارو برای جلوگیری از تلفات دام و طیور

5-  استفاده از نیروهای با تخصص بالا مانند دامپزشک ، تکنسین دامپزشکی ، متخصص جیره غذایی وامثال آن

نمودارهای صنعتی:

 

دامداري صنعتي :

چارپايان

              گاو- گوسفند ( شير، گوشت )

طيور

              شتر مرغ – مرغ ( گوشت ، تخم مرغ ) ، ساير طيور

 

                                                                             

                                                                             

 

 

 

معدن : هر ماده اي كه از سطح  يا اعماق زمين بدست آيد اصطلاحا" ماده معدني ناميده ميشود

ويژگي مواد معدني در مقايسه با محصولات كشاورزي يا صنعتي :

اين مواد بدون جانشين هستند و پس از استخراج و استفاده براي هميشه از دست مي روند و غير قابل جايگزيني هستند

تاريخجه معدن ايران :

كشور ما يكي از غني ترين كشورهاي جهان از نظر دارا بودن انواع مواد معدني است فعاليتهاي معدني و ذوب فلزات به روش سنتي همزمان با شيوع روشهاي جديد و پيشرفته در كشورهاي غربي و آشنايي كشور ما با روشهاي نوين رو به كندي نمود و حدود 70 سال پيش كليه روشهاي قديمي منسوخ گرديده است و كوره هاي سنتي خاموش گرديد

فعاليتهاي معدن شناسي به روش جديد تا قبل از جنگ جهاني دوم بطور پراكنده توسط روسها ، انگليسي ها و كانادايي ها و آلماني ها در ايران انجام مي شد

-         در سال 1312 بنگاه كل اكتشاف و معادن تاسيس شد

-     در سال 1328 با تاسيس سازمان زمين شناسي كشور و سازمان ذوب آهن ايران تلاشهاي گسترده اي براي اكتشاف و استخراج مواد معدني مانند زغال سنگ ، سنگ آهن ، مواد نسوز؛ اورانيوم ، سرب ، و روي انجام شد

تقسيم بندي معادن ايران و اولين قانون آن :

در سال 1327 اولين قانون معدن ايران تصويب شد و طبق آن مواد معدني كشور به دو طبقه تقسيم شد

1-     سنگها و مصالح ساختماني

2-     معادن فلزي و شيميايي

-     در سال 1331 و 1336 قوانين جديدي در رابطه با معدن تصويب شد كه امتيازات بيشتري براي اكتشاف كنندگان و بهره برداران خصوصي در نظر گرفته شد

علت تاسيس  وزارت صنايع و معادن :

پس از انقلاب بدليل گستردگي معادن در كل كشور و براي سامان دادن به امر معادن در سال 1360 وزارت صنايع ، معادن و فلزات تاسيس شد كه كليه فعاليتهاي معدني غير از نفت و اورانيوم را در اختيار گرفت

-         در سال 1362 آخرين و جديد ترين قانون معدن به تصويب رسيد

ويژگي هاي معادن در ايران :

1-     معادن ايران داراي تنوع و گوناگوني زياد است

2-     به دليل محدود بودن تقريبي عرضه مواد معدني در جهان شانس افزايش صادرات سريع محصولات معدني ايران بيشتر از ساير بخشها است

3-   تكنولوژي بكاررفته در معادن لزوما" تكنولوژي پيچيده و گراني نيست و بهمين دليل سرمايه گذاري در بخش معادن ساده تر مي تواند انجام شود

4-     با تغییر در برخی از روشها و بکارگیری ماشین آلات جدید ارزش افزوده مواد معدنی میتواند به سرعت افزایش یابد

5-   بدلیل گستردگی معادن در بیشتر نقاط کشور ؛ ایجاد و توسعه معادن میتواند جذب کننده و نگهدارنده جمعیت در نقاط دور افتاده کشور باشد و موجب پیشرفت نسبی اقتصادی آن منطقه ها را فراهم نماید

6-     در بسیاری موارد ، استخراج مواد معدنی کاملا" جایگزین مواد وارداتی میشود که از  هزینه های ارزی کشور می کاهد

خصوصیات ( ویژگیهای معدن ) قابل استفاده و بهره برداری :

هر معدنی مطلوب و قابل استفاده نیست برای قابل بهره برداری و به صرفه بودن یک معدن دارا بودن حداقل شرایط زیر ضروری است :

1-     دارا بودن ذخیره کافی از مواد معدنی

2-   قرار گرفتن ذخیره در سطح زمین یا در عمق کم . در صورت قرار داشتن ذخیره در عمق زیاد استخراج معدن نیازمند تکنولوژی و ابزار پیچیده و گران خواهد بود که در آن صورت اقتصادی بودن معدن محاسبات بیشتری را می طلبد

3-     دارا بودن عیار مناسب از مواد مورد نظر

4-     قرار داشتن در سر راه های ارتباطی و نزدیک بودن به مراکز مصرف

نکته : معادنی که در نقاط دور افتاده  و یا اعماق زیاد قرار دارند دارای هزینه های سنگین کشیدن راه ؛ برق ؛ تکنولوژی پیچیده و گران خواهند بود چنین معادنی در صورتیکه حاوی مواد بسیار گران قیمت بوده و یا مواد معدنی استثنایی باشند مورد بهره برداری قرار می گیرند

تقسیم بندی مواد معدنی در ایران : ** مهم **

مواد معدنی بر اساس نوع و حدود استفاده توسط بخش خصوصی در ایران به سه دسته تقسیم میشوند

1-     معادنی که در صورت واقع شدن در ملک خصوصی در تملک صاحب ملک خواهند بود مثل معادن شن ؛ ماسه ، سنگ گچ

2-     معادنی که صاحب ملک حق تقدم در بهره برداری از آن را دارد مثل معادن سنگ آهن

3-   معادنی که در صورت کشف شدن در ملک خصوصی دولت بهای ملک را به صاحب آن پرداخته و ملک و معدن مزبور را متصرف می شود مثل نفت و گاز

انواع معادن ایران :

1-     معادن مواد سوختنی

·        جامد ( زغال سنگ )

·        مایع و گاز ( نفت و گاز)

2-     معادن مواد فلزی

·        معمولی

·        رنگی

·        گران قیمت

3-     معادن مواد غیر فلزی:

·        خاکها

·        سنگها

مهمترین مواد سوختی :

غیر از نفت و گاز معروف ترین ماده سوختی جامد زغال سنگ است

 اولین معدن زغال سنگ به روش امروزی در شمشک مورد استفاده قرار گرفت و استخراج آن از سال 1307 شروع شد

اولین استفاده صنعتی از زغال سنگ در کارخانه قند کهریزک انجام گرفت و سوخت ماشین دودی معروف تهران از زغال سنگ تامین می شد

اولین کارخانه ذوب آهن در ایران که زغال سنگ به عنوان سوخت اصلی آن به کار می رفت باعث رونق زغال سنگ و اهمیت آن در معادن کشور گردید

در حال حاضر مهمترین مصرف کننده زغال سنگ کشور « کوره بلند دوب آهن اصفهان » است

معادن فلزات معمولی :

سنگ آهن از معادن فلزات معمولی میباشد که در سال 1337 معدن شمس آباد اراک تولید آن راشروع کرد کشور ما از نظر ذخایر سنگ آهن در جهان در رتبه دهم قرار دارد

مهمترین معادن فلزات رنگی :

1-   مس : گفته می شود که کشور ما به دلیل دارا بودن معادن متعدد مس روی کمربند مس قرار دارد و از نظر دارا بودن ذخایر مس ؛ پنجمین کشور جهان است ( مهمترین آن معدن مس سرچشمه کرمان است )

2-   سرب و روی : از آنجا که معادن سرب و روی اغلب در کنار هم قرار دارند لذا این دو کانی با همدیگرذکر میشوند بزرگترین معدن سرب و روی کشور در انگوران استان زنجان قرار دارد

3-   آلمینیوم : آلمینیوم فلز سبک و پر مصرفی است که پودر آلمینار تشکیل میشود در ایران تعدادی کارخانه تولید آلمینیوم وجود دارد که مهمترین آن آلمینیوم اراک و آلمینیوم المهدی میباشد

معادن فلزات قیمتی :

1)      طلا :  در حال حاضر مهمترین و تنها معدن طلای فعال کشور معدن موته اصفهان است

2)   اورانیوم : اورانیوم یکی از مهمترین و با ارزشترین مواد معدنی است که دارای معادن محدودی در سطح جهان است با توجه به اهمیت یافتن تولید برق و بکارگیری نیروگاههای اتمی برای تامین برق مورد نیاز ؛ اورانیوم که جزء مواد معدنی کم یاب در جهان است دارای اهمیت رو به بالایی میباشد این اهمیت از آنجا بیشتر میشود که بدلیل کاربرد آن در ساخت بمب اتمی در فروش آن ملاحظات سیاسی کاملا" تعیین کننده است

معادن غیر  فلزی :

مهمترین معادن این بخش عبارتند از

1)     معادن شن و ماسه

                                                                             

معادن شن و ماسه گسترده ترین معادن ایران است در کنار اغلب رودخانه های ایران چنین معادنی وجود دارد که با بهره برداری از شن و ماسه همراه آب رودخانه ؛ شن و ماسه مورد نیاز صنایع ساختمانی و راه سازی را تامین میکنند

2)     معادن سنگ های تزیینی لاشه و بالاست

3)      معادن سنگ آهک و سنگ گچ

 

 

نفت :

در آغاز قرون جدید  امتیاز همه معادن ایران باستثنای ( طلا , نقره ، و قلزات قیمتی ) در سال 1872 به بارون جولیوس دو رویتر واگذار شد و موضوع نفت ایران و اکتشاف آن ، و تاثیر آن در اقتصاد و سیاست توسط وی برای اولین بار مطرح گردید

-         در سال 1883 تاجری به نام آلبرت هوتز در منطقه دالکی  چاهی حفر کرد اما به نفت نرسید

-     در سال 1886 پسر رویتر بنام جروج رویتر امتیاز جدیدی از ایران گرفت که مدت این امتیاز 60 سالبود و در بوشهر چاه حفر کرد ولی به نفت نرسید

-     به دلیل گزارشات زمین شناسی ژاک مورگان که به عنوان باستان شناس و زمین شناس سالهای زیادی را در ایران گذرانیده بود وجود نفت در ایران محرز بود

-         در سال 1901 ویلیام فاکس دارسی برای شصت سال امتیاز کشف و استخراج تمام صنایع نفت ، گاز و قیر کشور را بدست آورد

ویژگی های امتیاز دارسی در ایران :

-         از پرداخت هرگونه عوارض و مالیات معاف بود و سالیانه 20.000 لیره به ایران پرداخت میکرد

-         16% از منافع حاصله از نفت به دولت ایران تعلق داشت

-     بر مبنای این امتیاز شرکتی برای استخراج نفت ایران با سرمایه 600.000 لیره تشکیل شد و در کرمانشاه اقدام به حفر چاه کرد که برای اولین بار در عمق 507 متری به نفت رسید

سایر اقدامات وی :

پس از آن این شرکت اقدام به حفر چاه های دیگر در مسجد سلیمان کرد که در سال 1908 چاه شماره 1 مسجد سلیمان در عمق 360 متری به نفت رسید و در مدت کوتاهی چاه بعدی نیز در این منطقه به نفت رسید این اولین چاه نفت در خاورمیانه بود

چگونگی لغو امتیارقراردادهای نفتی خارجیان از ایران:

بدلیل بزرگی سفره نفتی کشف شده برای انتقال این نفت خط لوله ای به بندر آبادان کشیده شد که حقوق ایران در این قرارداد نیز 16% منافع خالص سالیانه بود که بعدا" شرکت مذکور از پرداخت سهم ایران در شرکتهای وابسته خودداری کرد بهمین دلیل در سال 1993 ایران اقدام به لغو امتیاز نمود  در سال 1329 کلیه امتیازات قبلی با آگاهی ایرانیان نسبت به قراردادهای نفت لغو شد و بتدریج منجر به ملی شدن صنعت نفت ایران گردید

در سال 1330 شرکت ملی نفت ایران تاسیس و در سال 1332 اولین قرارداد خود را با عنوان کنسرسیون نفت ایران امضا ء کرد

اعضای کنسرسیون نفت ایران و چگونگی تسهیم سهام آن :

کنسرسیون نفت در واقع متشکل از شرکتهای نفت ایران و انگلیس ، و شرکتهای دیگر با ترکیب سهام زیر بود:

شرکت نفت ایران و انگلیس                                                            40%

پنج شرکت نفتی امریکایی هر یک                                                   8 %

شرکت شل هلند                                                                           14%

شرکت نفت فرانسه                                                                      6%

تفاوت کنسرسیون نفت با امتیاز نفت و ویژگی های آن :

1-     پرداخت مالیات بر درآمد 50% از درآمد خالص

2-     12.5% حقوق مالکانه به ایران

3-     استخدام کارکنان ایران

4-     پرداخت عوارض

5-     انجام عملیات غیر صنعتی به عهده شرکت ملی نفت ایران

6-     نظارت بر قرارداد توسط ایران

7-     مدت قرارداد 25 سال بود که در سال 1351 لغو شد    

تصویب قانون نفت و تقسیم بندی نواحی آن:

در سال 1336 قانون نفت به تصویب رسید و بموجب آن ایران به بیست و هفت ناحیه نفتی تقسیم شد در این مدت شرکت ملی نفت ایران روشهای دیگری را برای بهره برداری از مخازن نفتی مورد عمل قرار داد که از جمله آنها میتوان از اقدام مستقیم شرکت نفت برای اکتشاف – مشارکت و عاملیت و چندین قرارداد با شرکتهای امریکایی و ایتالیایی بصورت 50- 50  تنظیم و منعقد نمود

اولین های مناطق نفت خیز کشور:

مسجد سلیمان / نفت شاه / هفت گل / گچساران / نفت سفید / آغاجاری و.... بود

بنادرصادرات نفت ایران :

1) خارک    2) ماهشهر    3) آبادان   4) لاوان

پالایشگاههای ایران :

اولین و بزرگترین پالایشگاه ایران در آبادان تاسیس شد که دارای ظرفیت تصفیه 500.000 بشکه در روز است پس از آن پالایشگاههای دیگری در نقاط ایران تاسیس شد که هدف آنها تامین نیازهای مصرفی شهرهای بزرگ بود

گاز طبیعی :

گاز طبیعی معمولا" همراه نفت است که بصورت سرپوش روی منبع نفت قرار گرفته و یا مخلوط با آن است در زمان استخراج نفت خام مقداری گازنیز بهمراه آن از چاه بیرون می آید و اغلب فشار گاز موجود در منابع ؛ موجب خروج نفت از چاه میشود بطور متوسط همراه هر تن نفت 140 متر مکعب گاز استخراج میشود به دلیل ویژگی گاز که سوخت نسبتا" تمیزی است در مقایسه با نفت ؛ در ایران تلاش وسیعی برای استفاده از گازو جایگزینی نفت با گاز بعمل آمده است کشور ما از نظر ذخایر گاز جهان در مرتبه دوم قرار دارد

گازهای استخراج شده بهمراه نفت از ابتدای شروع صنعت نفت به دلیل عدم استفاده از آنها سوزانده می شدند احداث شاه لوله گاز یکی از مهمترین اقداماتی است که تا به حال در کشور برای برای جلوگیری از هرز رفتن این منابع عظیم خدادادی صورت گرفته است

قرارداد احداث شاه لوله گاز برای صدور گاز به شوروی سابق در مقابل دریافت اعتبار لازم به مبلغ 286 میلیون دلار جهت احداث کارخانه ذوب آهن ، لوله گاز سراسری و تاسیس کارخانه ماشین سازی اراک در سال 1996 در مسکو امضاء شد و سه سال بعد کار احداث این لوله پایان یافت و در آبان ماه 1349 صدور گاز به شوروی رسما" آغاز گردید

 

 

 تعریف بخش صنعت :

صنعت عبارت است از تغییر شکل مواد برای ایجاد امکان مصرف یا کاربرد آن  مواد به عنوان کالای   واسطه ای در صنایع دیگر یا کالای نهایی توسط انسان .

مهمترین بخش های اقتصادی :

عبارتند از صنعتی ، خدماتی ، کشاورزی و سایر

ویژگی مهم اقتصاد کشور :

گستردگی بی دلیل بخش خدمات در قبال سایر بخشها از ویژگی های مهم آن است .  بر اساس نتایج تحقیقات و سرشماری عمومی کارگاهی حدود 95% کارگاهها کمتر از 10 نفر و 5 % بقیه آن بیشتر از10 نفر نیروی کار داشته است و از کل کارگاههای کشور حدود 50%  دارای یک نفر شاغل و 0.5 % داریا 50 نفر شاغل و بیشتر بوده اند از آنجاییکه صنعت برای پیشرفت نیاز به تمرکز دارد لذا با توجه به تعداد کارکنان اندک در کارگاههای صنعتی ، تا حدود زیادی توضیح دهنده دلیل ساختار عقب مانده صنعت هستند

مهمترین صنایع ایران :

1-     صنایع ذوب آهن و فولاد سازی :

بدلیل نیاز فراوان بسیاری از صنایع به آهن و فولاد بعنوان ماده اولیه و نقش کارخانجات ذوب آهن در ایجاد اشتغال و تحرک وسیع در اقتصاد کشورها ، صنایع ذوب آهن به عنوان صنایع مادر محسوب شده و از اهمیت بسیاری برخوردار است

تلاش برای احداث یک کارخانه ذوب آهن در ایران در سال 1346 صورت گرفت که طی قراردادی دولت شوروی اعتباری به مبلغ 260.000.000 ریال با بهره 2.5% در اختیار ایران قرار داد که بخشی از این اعتبار باید صرف احداث کارخانه ماشین سازی اراک می شد مواد اولیه این کارخانه از معادن سنگ آهن بافق و ذغال سنگ کرمان تامین می شود و سایر موار مورد نیاز کارخانه مانند سنگ آهن ، دولومیت و خاک نسوز از مناطق اطراف اصفهان تهیه می شد

2 - صنایع ماشین سازی :

علاوه بر کارخانجات ذوب آهن گامهای اساسی دیگری در ایجاد قطب های صنعتی جدید در کشور و ایجاد کارخانجات ماشین سازی برداشته شد که این کارخانجات نیز در سازندگی کشور و پی ریزی صنعت نقش مهمی را دارا هستند

مهمترین کارخانجات ماشین سازی کشور : ماشین سازی اراک با طرفیت تولید 30 هزارتن ماشین آلات در سال 2- ماشین سازی تبریز با کمک کشور رومانی برای ساخت تراکتور در ایران 3- ماشین سازی تبریزبا کمک کشور چک و اسلوواکی 3

3  - صنایع ذوب مس :

ذوب مس و فلزات در ایران دارای قدمت طولانی است و برخی مورخین سابقه آن را بیش از 7000 سال میدانند و نوشته اند ایرانیان از اولین کسانی هستند که مس را شناخته و اقدام به استخراج سنگ مس و ذوب آن کرده اند و از آن ظروف گوناگونی ساخته اند آخرین کوره های قدیمی و نسوز ذوب مس و سرب از 70 سال پیش به خاموشی گرایید. اولین کارخانه مس به روش جدید در غنی آباد در جنوب شرقی تهران نصب شد بدلیل وجود معدن عظیم مس سرچشمه که یکی از بزرگترین معادن مس در جهان محسوب میشود کارخانه ذوب مس و تولید انواع مس در سرچشمه کرمان ایجاد شده است و هر ساله مقداری مس به جهان صادر میشود که در بعضی سالها ارزش صادراتی آن به 100 میلیون نیز رسیده است

4-     صنعت کاغذ : 

کاغذ از نیازهای اصلی امروز تمدن و فرهنگ بشری است که با وجود اینترنت هنوز کتاب و روزنامه و ارتباطات نوشتاری حجم عظیمی را تشکیل میدهد که نیازمند کاغذ فراوان میباشد متاسفانه تولید کاغذ نیازمند مواد اولیه از چوب است و بهمین دلیل برای تولید آن می بایست درختان را قطع کرد و این کار در سطح وسیعی در جنگل ها صورت می گیرد بهمین دلیل صنایع کاغذ سازی و چاپ تا حدودی صنایع ضد محیط زیست شناخته میشود برای تولید یک تن کاغذ غیر از چوب به 138 تن آب و 250 کیلو مواد شیمیایی نیاز است و به همین دلیل تولید کاغذ از صنایع بسیار آلاینده است و بایستی با صرفه جویی در مصرف آن از شدت این تخریب کاست و ایران چند کارخانه تولید کاغذ وجود دارد که عبارتند از    

o       چوب و کاغذ مازندران با استفاده از جنگلهای شمال

o       چوب و کاغذ گیلان با استفاده از جنگلهای گیلان

o       تولید کاغذ از ساقه های نیشکر در استان خوزستان

o        

 

5-     صنعت مصالح ساختمانی :

مصالح ساختمانی از ملزومات اصلی ساخت و ساز در جوامع امروز است ساخت و ساز نیز پیش نیاز بسیاری از زیر ساخت ها و برنامه های سازندگی و توسعه است امروزه مصالح گوناگونی در ساخت و سازها بکار می رود که مهمترین آنها عبارتند از سیمان ؛ کاشی و سرامیک ، گچ ، شن و ماسه که هریک ازاین مصالح در کشور ما تولید میگردد

راه :

راه عامل ارتباط جوامع انسانی و انسانها با یکدیگر است هرقدر ارتباطات جوامع افزایش یابد به همان میزان پیشرفت ، دادو ستد و فرهنگ جوامع متحول میشود و پیشرفت میکند امروزه یکی از نشانه های جوامع عقب مانده نداشتن راه مناسب و کافی است راه ها در اقتصاد امروز روان کننده ی گردش چرخ اقتصادی و گسترش دهنده بازارها هستند که موجب ارتباط و اتصال بین مراکز تولید و مصرف میگردند کشور ما بدلیل قرار گرفتن بر سر یک چهارراه جغرافیایی از اهمیت ویژه ای به عنوان راه ارتباطی شرق و غرب برخوردار بوده است و گذر جاده ابریشم از ایران نیز بیانگر چنین موقعیتی است در حقیقت شبکه راههای گسترده و امن پایه حفظ امپراتوری محسوب میشد پس از حمله اعراب به ایران و سلسله های بعد از آن راه ها دچار کم توجهی شدند در زمان شاه عباس صفوی توجه ویژه ای به راهها شد که راه بزرگ جاجروم تا مغان در این زمان ساخته شد با این سوابق کشور ما در آغاز قرن 20 با آنچه در جهان به مفهوم امروزی راه ها  و ارتباطات رواج داشت تقریبا" بیگانه بود و ما در این زمان هنوز از راه های مال رو و کاروان رو استفاده میکردند تا قبل از سلا 1300 تقریبا" راه به مفهوم امروزی آن که عبارت است از راه شوسه – آسفالته و راه آهن در ایران بوجود نیامده بود و به همین دلیل ارتباطات به سختی و با صرف وقت بسیار صورت می گرفت از سال 1300 لزوم ایجاد راه ها برای حفظ امنیت  و یکپارچگی کشور و جلوگیری از ملوک الطوایفی ملموس تر شد و در سال 1301 اداره کل طرق و شوارع در وزارت فلاحت و تجارت و فواعد عامه ایجاد شد و بدلیل اهمیت یافتن راه رد سال 1308 به وزارت طرق و عوارض تبدیل شد