ُاقتصاد کار و بهره وری

ارزشیابی مشاغل در سازمانهای تازه تاسیس چگونه است ؟

چون در این نوع سازمان شغل و شاغلی وجود ندارد بنابراین با استفاده از 1- سوابق گذشته و 2 – مطالعه سازمانهای مشابه بطور کیفی و ذهنی تعیین حقوق و دستمزد میگردد

ارزشیابی مشاغل در سازمانهای در حال فعالیت چگونه است ؟

گام اول : 1) شناخت از سازمان مربوطه داشته باشند 2) اهداف سازمان را بشناسند 3) روشهای کلی انجام کار را بدانند 4) جدول فعلی حقوق و دستمزد را مورد بررسی قرار دهند

 گام دوم : 1) جلب موافقت کارکنان و مدیریت سازمان را بنمایند 2) نمایندگانی را برای عضویت درکمیته ارزشیابی مشاغل تعیین کنند 3) اهداف و فوائد روشهای ارزشیابی مشاغل را به آنان آموزش دهند

ارزشیابی مشاغل چیست : وسیله ای است که برای ایجاد ارتباط منطقی بین مشاغل مختلف و میزان پرداخت حقوق و دستمزد هر شغل مورد استفاده قرار می گیرد

نکته : ارزشیابی شغل ارتباط مستقیمی با شاغل ندارد در واقع شغل منفک از شاغل مورد بررسی قرار   می گیرد

روشهای ارزشیابی دو گونه است : 1- روشهای کمی 2- روشهای کیفی

فنون و روشهای کیفی ارزشیابی مشاغل : 1) روش رتبه بندی  2) درجه بندی

1- روش رتبه بندی :

در این روش مشاغل بطور کامل با یکدیگر مقایسه می شوند و در این حالت شغل به عوامل متشکله    ( تحصیلات ، تجربه ، مسئولیت و دشواری های کار)  ، تجزیه نمی شوند بلکه به تمامی عوامل بطور یکجا توجه میشود

شیوه کار :

گام اول : تعیین و تشخیص مشاغل موجود در سازمان و تهیه فهرستی از آن ها

گام دوم : تهیه شرح وظیفه و شرایط احراز برای هر شغل

گام سوم : انتخاب کمیته طبقه بندی مشاغل

گام چهارم : بررسی و مقایسه شرح وظایف و شرایط احراز و طبقه بندی آنها از پایین به بالا

گام پنجم : تخصیص پایین ترین شغل ( مشاغل ) به گروه 1 و تخصیص شغل مهم تر به گروه های بالاتر و الی آخر

گام ششم : تعیین جدول حقوق گروه و پایه برای گروههای بدست آمده و با استفاده از نرخ بازار

2- روش درجه بندی :

در این روش تمامی مشاغل سازمان به بصورت کلی و با توجه به عواملی از قبیل : سطح سرپرستی که از رده بالاتر شغل اعمال می شود ،/  میزان سرپرستی که شاغل بر مرئوسین اعمال می کند /، دشواری وظایف و شرایط کار /، معلومات / و تجربه لازم برای انجام شغل در طبقات گروه بندی میشود سپس برای هریک از این طبقات شرح طبقه و شرح وظایف تدوین میگردد و بدنبال آن شرح وظایف شاغل با شرح طبقات مقایسه میشود و شغل در طبقه ای قرار می گیرد که شرح وظایف آن با طبقه شغلی مشابهت و در ارتباط بیشتر باشد . این روش برای سازمانهای اداری و خدماتی بزرگ توصیه میشود

شیوه کار :

گام اول : تدوین شرح ( مشخصات ) طبقه :

بررسی کاملی در مورد مشاغل موجود در سازمان بعمل می آید و به تعداد طبقات انتخابی ( معمولا" بین 10 تا 20 طبقه ) شرح طبقه کامل و ممیزه ای با توجه به عواملی از قبیل سطح سرپرستی رده بالاتر ، سرپرستی ای که شاغل به مرئوسین اعمال می نماید ، معلومات و تجربه لازم ، دشواریها و شرایط کار برای انجام شغل تهیه میشود از این شرح طبقات بعنوان راهنما در تخصیص مشاغل به گروهها استفاده می شود

گام دوم تخصیص مشاغل به گروهها:

            در این مرحله از شاغلین و سرپرستان خواسته میشود تا شرح وظایف کاملی از شغل خود تهیه کرده و به تایئد مقامات ذیصلاح  در سازمان برسانند سپس کمیته ای متشکل از  افراد کاردان متخصص در تهیه شرح طبقات یکایک شرح وظایف را مطالعه و با شرح طبقات تهیه شده از قبل مقایسه کرده و شغل را به یکی از طبقات تخصیص میدهند که در نتیجه گروه شغل نیز تعیین میگردد

ذکر برخی از گروه ها :

گروه 1:  این گروه شامل مشاغلی مانند انجام خدمات بسیار ساده  مانند پیشخدمتی ، نگهبانی ، انجام کارهای دستی ساده مانند مراحل کمکی و ابتدایی بنایی ، باغبانی و آهنگری.... است  / برای تصدی اینگونه مشاغل داشتن تجربه قبلی و تحصیلات ضروری نیست

گروه 3: شامل مشاغلی مانند انجام کارهای عادی اداری که از یک سری وظایف عادی و یکنواخت تشکیل شده و بندرت تصمیمات جزیی در آن گرفته میشود مانند بایگانی ، ماشین نویسی

گروه  6: انجام کارهای دشوار و واجد مسئولیت در امور اداری و مالی یا انجام وظایف نیمه تخصصی و مشکل عموما" در سطح کمک مهندسی و تکنسین در رشته های فنی ، بهداشتی و ...

گروه 9 : شامل مشاغلی مانند انجام کارهای تخصصی دشوار و واجد مسئولیت در یکی از رشته های علمی ، فنی و یاحرفه ای که محتاج تحصیلات دانشگاهی ( لیسانس و یا بالاتر ) تجربه ، اطلاعات علمی وسیع  در باره رشته مربوطه بوده باشد

گروه 12: این گروه مشاغلی را شامل میشوند که وظایف آنها تحت هدایت کلی و اختیارات بسیار وسیع در زمینه اعمال قضاوت اخذ تصمیم مستقل انجام میگیرد مانند مدیریت اداره کل ، مدیریت یک موسسه و ..

• هدف از ارزشیابی شغل صرف نظر از نوع سیستم آن ارزشیابی شغل است نه شاغل

انواع روشهای کمی ارزشیابی :

1)      مقایسه عوامل  2) روش امتیازی  3) روش کاستلیون  4) روش پروفایل

گامهای روش مقایسه عوامل :

1-     تعیین عوامل اساسی در ارزشیابی عوامل چهارگانه ( مهارت ، مساعی ، مسئولیت ، شرایط کار )

2-     تهیه شرح شغل یا مشخصات شغل

3-     تعیین مشاغل استاندارد ( نمونه و کلیدی ) که دستمزد آنها منصفانه و در سطح متعارف جامعه باشد

4-     رتبه بندی مشاغل استاندارد توسط کمیته طبقه بندی مشاغل

5-     تخصیص درصد ارزش پولی به عوامل چهارگانه مشاغل استاندارد

6-     تبدیل درصد عوامل چهارگانه به ارزشهای پولی

7-     مقایسه رتبه ها و تخصیص درصدها

8-     تهیه جدول مقیاس سنجش

9-     درج ارزش ریالی مشاغل ( غیراستاندارد ) در جدول مقیاس سنجش

10- گروه بندی مشاغل

11- تهیه جدول گروه پایه و در نهایت تهیه جدول تخصیص مشاغل به گروهها

گامهای روش امتیازی :

1-     تعیین و تصریح عوامل اساسی و فرعی شغل

- مهارت : تجربه ، تحصیلات ، ابتکار ، نوع آوری

- مسئولیت : در قبال ماشین آلات ، ساختمان ، پرسنل ، مواد و...

- مساعی : مساعی جسمانی ، فکری

- شرایط کار : خطرات ، بوی نامطبوع ، بیماری ها ....  

2-     تعریف و تصریح درجات هر عامل

- ابتکار و نوع آوری ( درجه 1 تا 5 )

- عامل الزامات جسمانی ( درجه 1 تا 5 )

- مسئولیت برای ایمنی دیگران ( درجه 1 تا 5 )

عامل شرایط کار ( درجه 1 تا 4 )

3-     تجزیه و تحلیل شغل

4-     ارزشیابی شغل

- اعتبار و رسایی تخصیص امتیاز

- صحت نهایی جدول گروه بندی مشاغل

- بررسی های حقوق و دستمزد

توضیح استاد در مورد گامهای اساسی در روش امتیازی :

روش امتیازی بعنوان یک روش کمی در اکثر سازمانهای بزرگ و تولیدی مورد استفاده قرار می گیرد دلیل پذیرش و ارجحیت این روش نسبت به روشهای دیگر به خاطر توجه به عوامل اصلی و فرعی تشکیل دهنده شغلها میباشد که درنهایت کمیته طبقه بندی مشاغل با تخصیص ضرایب به عوامل تشکیل دهنده و بررسی عوامل بیرونی مانند سطح حقوق و دستمزد در صنعت مورد بررسی و تاکید بر تعریف دقیق مشاغل سازمان و در نظر گرفتن حداقل حقوق و دستمزد در جامعه می خواهد عوامل مختلفی را در امتیاز دهی و تعیین ارزش ریالی شغلها دخالت دهد در این روش بهره گیری از  خط رگرسیون و جدول همبستگی عوامل میتواند به کارشناس ارزیابی وکمیته طبقه بندی مشاغل کمک موثری نماید علی ایحال مهمترین گامهای این روش عبارتند از :

1-     تعیین عوامل اساسی تشکیل دهنده شغلها ( مهارت ، مساعی ، مسئولیت ، شرایط کار)

2-     تعیین عوامل فرعی تشکیل دهنده شغلها ( جدول ص 141 -142 )

3-     تخصیص ضریب به هریک از عوامل اصلی و فرعی و همچنین تعیین درجات 1 تا 5 به آنها

4-     تجزیه و تحلیل دقیق شغل

5-     تخصیص امتیاز به عوامل تشکیل دهنده هریک از شغلها

6-     محاسبه مجموع امیتاز هر شغل

7-     تعیین گروههای بیست گانه بر اساس کمترین و بیشترین امتیاز تخصیص یافته

8-   استفاده از محاسبات آماری و ترسیم خط رگرسیون برای عوامل تشکیل دهنده بمنظور اطمینان از ضرایب تخصیص داده شده به عوامل تشکیل دهنده ( خطا نباید از 10% بیشتر باشد )

9-     تعیین ارزش ریالی گروهها بر حسب حداقل حقوق و دستمزد و بالاترین حقوق پرداختی در سازمان

ارزشیابی مشاغل سرپرستی و مدیریت از دو روش زیر صورت مي پذيرد : 

1- روش پروفایل  : نمودار راهنمای ( هی ) بر اساس روش مقایسه عوامل روی ارزشیابی مشاغل مدیریت حرفه ای و فنی و مالی

فرآیند انجام کار در روش پروفایل:

1-     تصمیم گیری ( انتخاب بین چند امور مختلف )

2-    ضریب صعوبت و فشار کار ( روحی – روانی )

3-    مسئولیتهای محاسباتی ( محاسبات در سطوح بالای سازمان )

4-    توانایی انجام وظایف مختلف

5-    تمرکز حواس

6-    جلوگیری از اشتباه    7- تحصیلات    8- تجربه

 2- روش کاستلیون : ( بر اساس اختلاف تصمیمات مختلف و میزان احتیاجات فکری )

1- عامل مهارت :

- رویه های عملی انجام کار ، تکنیکها ، دانشها ، تخصصها

- انسجام و هماهنگی همزمان عوامل ، وظایف متنوع در موقعیتهای مدیریت

- مهارتهای رودررویی در محیط کار

2- عامل حل و فصل مشکلات  :  (این عامل متضمن دو بعد میباشد 1)  محیطی که در آن عمل تفکر                 انجام می یابد 2)  چالشی که در اثر تفکر لازم ارائه میگردد )

3- پاسخگویی : متضمن 3 بعد میباشد (- آزادی عمل  - تاثیرات شغل بر اهداف نهایی - اهمیت و وسعت                    شاغل در تمامی سازمان )

4- شرایط کار ( خطرات ، بوی نامطبوع و.... )

تفاوت روش کاستلیون با پروفایل :

 - کاستلیون : این روش میگوید که مدیران مسئولیت ، توانایی انجام وظایف ، جلوگیری از اشتباه ، انجام کارهای فکری ، و تصمیمات صحیح و منطقی را در موقعیت های مختلف بعهده دارند و  انجام میدهند و از این حیث دارای  تفاوت در دیدگاه ها هستند و بنابراين بايد با روشي متمايز به آن نگاه كرد

- پروفایل : این روش بر اساس روش مقایسه عوامل روی ارزشیابی مشاغل مدیریت حرفه ای و فنی و مالی استوار است

نظر استاد :

-         درسازمانهای بزرگ روش امتیازی  برای کارکنان و برای مدیران روش کاستلیون مناسب است

-         برای کارکنان ، تخصیص گروه 1 تا 15 و برای مدیران گروه 15 تا 20 مناسب است